Bạn có bao giờ thắc mắc rằng mà nếu mình ăn cá nhiều quá thì có bị vấn đề gì không? Ông bà ta có câu “Cái gì quá cũng không tốt”, kể cả là “thần dược. Vì vậy, nếu còn là tuổi trẻ, sức đề kháng tốt, bạn sẽ chưa gặp phải vấn đề gì (chính xác hơn là nó chưa biểu hiện ra), còn với độ tuổi ngoài 60, nếu ngày nào cũng ăn, bữa nào cũng ăn thì cần phải lưu ý những vấn đề sức khỏe sau đây để tránh tác dụng phụ, cũng như đối diện với những hệ lụy vô cùng nghiêm trọng. Cụ thể:
Nguy cơ bùng phát bệnh Gout (Thống phong) dữ dội
Đây là vấn đề quan trọng nhất với các bác nam giới lớn tuổi. Cá (đặc biệt là nội tạng cá, đầu cá, và một số loại cá da trơn) chứa nhiều nhân Purin. Ở một cơ thể bình thường, purin là một hợp chất tự nhiên, nhưng khi ăn quá nhiều, cơ thể chuyển hóa Purin thành axit uric.
Ở độ tuổi ngoài 60 trở đi, chức năng lọc của cầu thận đã bắt đầu suy giảm tự nhiên theo thời gian. Nếu thận người già lọc không kịp, nó tích tụ gây đau nhức khớp xương (Gout). Khi lượng axit uric trong máu vượt ngưỡng an toàn, chúng sẽ kết tủa thành các tinh thể urat hình kim vô cùng sắc nhọn. Các tinh thể này thường lắng đọng tại các khớp ngón chân cái, mắt cá chân, hoặc đầu gối. Khi thời tiết sương lạnh đặc trưng của vùng Tây Nguyên ùa về, các khớp này sẽ sưng tấy, nóng đỏ và đau buốt tận óc, khiến việc đi lại quanh nhà hay vận động nhẹ nhàng cũng trở thành một cực hình.
Cách khắc phục đó là hạn chế các loại cá cơm, cá trích (cá nhỏ ăn cả con). Những loại cá nhỏ này khi ăn cả nội tạng sẽ nạp vào cơ thể lượng purin cực kỳ lớn. Và ưu tiên cá lóc, cá diêu hồng, cá rô phi (thịt trắng), vì đây là nhóm ít gây Gout hơn. Đừng quên bổ sung thêm thật nhiều rau xanh như cải bẹ xanh, dưa leo,… để giúp cơ thể đào thải axit uric tốt hơn. Chất xơ trong rau xanh hoạt động như một lớp màng lọc, làm chậm quá trình hấp thu purin vào máu.
Suy kiệt toàn diện do thiếu hụt dinh dưỡng
Cá là nguồn cung cấp đạm (protein) và axit béo omega-3 vô cùng tuyệt vời, nhưng cá lại hoàn toàn “trắng tay” ở những nhóm dưỡng chất thiết yếu khác. Cơ thể con người là một cỗ máy sinh học phức tạp cần đa dạng nhiên liệu. Nếu chỉ ăn cá mỗi ngày, cơ thể sẽ lập tức báo động.
Thiếu hụt chất xơ trầm trọng
Cá hoàn toàn không chứa chất xơ. Nhu động ruột của người lớn tuổi vốn dĩ đã hoạt động chậm chạp hơn. Nếu thiếu vắng chất xơ từ rau củ, trái cây và ngũ cốc để làm mềm phân, người lớn tuổi sẽ ngay lập tức gặp phải tình trạng táo bón kinh niên. Táo bón kéo dài không chỉ gây đầy bụng, ức ách mà còn làm tăng áp lực lên tĩnh mạch vùng chậu, dẫn đến bệnh trĩ, nứt kẽ hậu môn, thậm chí tăng nguy cơ viêm nhiễm đại trực tràng.
Thiếu hụt Vitamin C và các chất chống oxy hóa
Cá chứa nhiều vitamin nhóm B, D, nhưng lại vắng mặt Vitamin C – yếu tố cốt lõi để duy trì sức đề kháng, sản sinh collagen và bảo vệ độ bền của thành mạch máu. Thiếu Vitamin C lâu ngày, cơ thể người già sẽ dễ bị bầm tím dưới da dù chỉ va chạm nhẹ, chân răng hay chảy máu, vết thương hở rất lâu lành và hệ miễn dịch suy yếu, dễ mắc cảm cúm.
Thiếu hụt Carbohydrate (tinh bột)
Bộ não và hệ cơ bắp của chúng ta sử dụng đường glucose (được phân giải từ tinh bột) làm nguồn năng lượng trực tiếp và nhanh chóng nhất. Nếu cắt bỏ hoàn toàn cơm gạo hay khoai củ mà chỉ nhai cá trừ bữa, cơ thể sẽ rơi vào trạng thái “sập nguồn”. Người già sẽ thường xuyên bị chóng mặt, bủn rủn chân tay khi đứng lên ngồi xuống, suy giảm trí nhớ tức thời và luôn trong trạng thái uể oải, mệt mỏi.
Hội chứng “Ngộ độc đạm”
Vấn đề tiêu hóa và chức năng thận là một rào cản lớn. Cá rất giàu đạm, việc nạp vào cơ thể một lượng lớn đạm nạc từ cá mỗi ngày, trong khi lại thiếu hụt hoàn toàn carbohydrate và chất béo từ các nguồn khác, sẽ dẫn đến một tình trạng y khoa gọi là “Ngộ độc đạm” (Protein Poisoning). Khi mắc hội chứng này, dù những người ngoài 60 ăn rất no bụng cá, nhưng cơ thể vẫn phát tín hiệu “đói lả”, đi kèm với các triệu chứng buồn nôn, tiêu chảy và mệt mỏi rã rời do gan không thể chuyển hóa hết lượng axit amin khổng lồ.
Hơn thế nữa, nếu ăn quá nhiều đạm (dù là đạm cá), thận của người già phải làm việc vất vả để lọc. Quá trình phân giải protein tạo ra nhiều amoniac và urê (những chất thải chứa nitơ). Việc ép màng lọc cầu thận phải “tăng ca” liên tục 24/7 để đào thải các chất này qua đường nước tiểu sẽ đẩy nhanh tốc độ lão hóa và suy giảm chức năng thận ở người lớn tuổi. Cách khắc phục đơn giản nhất đó là xen kẽ với đậu hũ và trứng. Đậu hũ giúp thận “nghỉ ngơi” một chút vì đạm thực vật nhẹ nhàng hơn.
Nhiễm ký sinh trùng (sán lá gan) và tích tụ độc tố
Nếu cá được câu ở sông, hồ, đập (nước ngọt), nguy cơ này cao hơn cả cá biển, bởi cá nước ngọt (cá chép, mè, trôi, trắm…) thường chứa nang ấu trùng sán. Môi trường nước ngọt là nơi sinh sôi lý tưởng của nhiều loại ký sinh trùng. Người già sức đề kháng yếu, nếu nhiễm sán sẽ rất mệt mỏi, đau bụng. Sán lá gan khi đi vào cơ thể sẽ ký sinh trong đường mật, gây viêm gan, xơ gan, hoặc làm tắc nghẽn ống mật, dẫn đến vàng da và suy giảm chức năng gan nghiêm trọng. Cách khắc phục đó là tuyệt đối không ăn gỏi cá, cá tái, bởi dù cá tươi vừa câu lên nhìn ngon mắt đến mấy cũng phải nấu chín. Nên nấu chín thật kỹ bằng cách kho rục, nấu canh sôi kỹ là an toàn nhất. Vi khuẩn và sán sẽ chết hết ở nhiệt độ cao.
Bên cạnh đó là vấn đề kim loại nặng và hóa chất. Thủy ngân thường gặp ở cá biển lớn. Cá sông hồ, cá đồng thì ít lo vấn đề này hơn vì cá nước ngọt tương đối sạch. Dẫu vậy, các hồ chứa tự nhiên đôi khi vẫn hứng chịu dư lượng phân bón, thuốc trừ sâu trôi dạt từ các vùng canh tác nông nghiệp xung quanh. Nếu chỉ thi thoảng ăn, gan có thể tự đào thải. Nhưng nếu ngày nào cũng ăn một lượng lớn, các độc tố vi lượng này sẽ tích tụ dần trong mô mỡ và hệ thần kinh, lâu dài sẽ làm suy giảm trí lực và sự minh mẫn.
Suy nhược tâm lý, chán ăn
Ở tuổi xế chiều, các nụ vị giác trên lưỡi đã thoái hóa một phần, khiến việc cảm nhận hương vị không còn nhạy bén như thời trẻ. Dù họ có tài nghệ nấu nướng giỏi đến đâu, biến tấu từ kho tộ, nấu ngót, chiên xù đến nấu canh chua, thì nền tảng nguyên liệu vẫn chỉ là cá. Việc lặp đi lặp lại một mùi vị tanh nhẹ đặc trưng của thực phẩm này ngày qua ngày sẽ nhanh chóng gây ra hiện tượng chán ăn tâm lý. Khi đã cảm thấy “ngán tận cổ”, người già sẽ tự động ăn ít đi, bỏ bữa, dẫn đến sụt cân và suy nhược cơ thể toàn diện thay vì khỏe mạnh như mục đích ban đầu.
Lời khuyên “vàng” cho thực đơn mỗi ngày
Để ăn cá thoải mái mà không lo bệnh, những người lớn tuổi cần áp dụng quy tắc “3 không – 3 nên” này:
3 không
- Không ăn mật cá: Nhiều người già tin mật cá trắm chữa bệnh, nhưng nó rất độc, có thể gây suy thận cấp. Đã có rất nhiều trường hợp phải cấp cứu lọc máu chỉ vì nuốt mật cá, do đó, hãy làm cá nhớ bỏ sạch mật.
- Không ăn quá nhiều nội tạng: Ruột cá béo nhưng chứa nhiều cholesterol và tạp chất, người già nên hạn chế. Nội tạng cũng là nơi tích tụ nhiều kim loại nặng và purin nhất trong cơ thể con cá.
- Không chiên/rán quá cháy: Cá chiên giòn thì ngon, nhưng dầu mỡ cháy không tốt cho tim mạch. Quá trình chiên ngập dầu ở nhiệt độ cao sẽ phá hủy mất lượng omega-3 quý giá và sinh ra các chất béo chuyển hóa (trans fat) gây tắc nghẽn mạch máu. Nên ưu tiên kho và hấp/nấu canh.
3 nên
- Nên ăn kèm nhiều rau gia vị: Nên sử dụng gừng, nghệ, tỏi, tiêu, hành… khi kho cá. Những thứ này vừa khử tanh, vừa là thuốc ấm bụng, giúp tiêu hóa cá tốt hơn, chống lạnh bụng cho người già. Nghệ còn là chất chống viêm tự nhiên rất tốt cho dạ dày.
- Nên kho rục xương: Với cá nhỏ, kho mềm xương để bổ sung canxi (tốt cho xương khớp) và tránh nguy cơ hóc xương nguy hiểm. Người lớn tuổi phản xạ nuốt đã kém, một chiếc xương dăm nhỏ cũng có thể gây áp xe thực quản rất phức tạp.
- Nên lắng nghe cơ thể: Nếu hôm nào thấy các khớp ngón chân, đầu gối hơi nhức, thì tuần đó bớt cá lại, chuyển sang ăn đậu hũ, lạc rang vừng vài hôm. Cơ thể người già luôn lên tiếng cảnh báo trước khi đổ bệnh, họ chỉ cần tinh ý một chút là có thể điều chỉnh kịp thời.
Nhìn chung, cá là một món quà tuyệt vời của tự nhiên, nhưng nó chỉ phát huy công dụng tối đa khi được đặt trong một mâm cơm cân bằng và đa dạng dưỡng chất. Chỉ cần người già nhớ xen kẽ trứng, đậu hũ và rau củ vào là có thể “sống khỏe re”, không lo tác dụng phụ đâu!
